Çalıkuşu.
Kaynaklarda, Mustafa Kemal Atatürk’ün Büyük Taarruz’dan hemen önce Akşehir’de Reşat Nuri Güntekin’in "Çalıkuşu" romanını okuduğu aktarılıyor. Binbaşı Mahmut Soydan’ın 21 Ağustos 1922 tarihli anılarına göre Atatürk, romanı çok beğeniyor ve özellikle eserin Anadolu’yu anlatışından söz ediyor. Büyük Taarruz ise yalnızca beş gün sonra, 26 Ağustos’ta başlıyor.
21 Ağustos 1922
Büyük Taarruz’un başlamasına yalnızca beş gün var. Mustafa Kemal Atatürk Akşehir’de. Ordunun hazırlıkları, cepheden gelen bilgiler ve verilecek kritik kararların ağırlığı arasında elinde bir kitap bulunuyor: Reşat Nuri Güntekin’in "Çalıkuşu" romanı.
Bir ülkenin kaderini değiştirecek harekâta günler kala roman okumak... İlk başta bu ayrıntının kendisi, Çalıkuşu’nun konusundan daha fazla ilgi çekiyor. Çünkü insan ister istemez düşünüyor: Böylesine kritik bir zamanda zihnini kurmacaya açmak onun için ne ifade ediyordu?
Elbette "Çalıkuşu" ona yeni bir cesaret verdi diyemeyiz, buna ihtiyacı yoktu. Fakat uğruna mücadele edilen Anadolu’yu, o coğrafyanın içine dağılmış hayatları ve henüz kurulmamış bir geleceği bir romanın içinden yeniden göstermiş olabilir. Bunu bilemeyiz. Bildiğimiz şey, Mustafa Kemal’in okumayı hayatın dışında kalan bir uğraş olarak görmediği. Okumak onun için boş zamanlarda yapılan bir uğraş değil, düşünmenin başka bir biçimiydi belki de.
Başkomutanlık Karargâhı’nda görevli Mahmut Soydan, 21 Ağustos 1922 tarihli notunda Mustafa Kemal Paşa’nın iki gündür "Çalıkuşu"nu okuduğunu, romanı çok beğendiğini ve sevdiğini anlatıyor. Ardından, bu küçük ama insanı uzun uzun düşündüren ayrıntıyı şu sözlerle kaydediyor:
“Büyük hareketlerin arifesinde böyle bir şey okumak da çok dinlendirici.”
Mahmut Soydan’ın notundaki “dinlendirici” kelimesi, ilk bakışta oldukça normal görünüyor. Fakat insan, yaklaşan savaşın büyüklüğünü düşündüğünde bu kelimenin anlamı değişiyor. Çünkü burada söz konusu olan rahat bir koltuğa oturup günlük hayatın yorgunluğunu atmak değil. Birkaç gün sonra binlerce insanı harekete geçirecek kararı verecek zihnin, kısa bir süreliğine başka bir dünyanın kapısını aralaması.
Kitabın Sayfalarındaki Anadolu
1922’de yayımlanan "Çalıkuşu", İstanbul’da yetişmiş genç bir kadın olan Feride’nin Anadolu’nun farklı yerlerinde öğretmenlik yaparken karşılaştığı güçlükleri anlatıyor. Romanın sayfalarında ihmal edilmiş kasabalar, yoksulluk, yalnızlık, önyargılar ve bütün bunların içinde ayakta kalmaya çalışan bir kadın var.
Bugün romanı çoğunlukla Feride’nin aşkı ve kırgınlıkları üzerinden hatırlıyoruz. Oysa "Çalıkuşu" aynı zamanda merkezden uzakta kalan Anadolu’nun da hikâyesidir. Feride nereye giderse gitsin başka bir hayatla, başka bir yoksunlukla ve başka bir mücadeleyle karşılaşır. Yine de yoluna devam eder.
Bu nedenle Mustafa Kemal’in Büyük Taarruz’dan hemen önce okuduğu kitabın "Çalıkuşu" olması, ister istemez anlamlı geliyor. Bir tarafta haritalar üzerindeki Anadolu; diğer tarafta bir romanın sayfalarında anlatılan Anadolu... Bir tarafta kurtarılması gereken topraklar; diğer tarafta o topraklarda yaşayan insanlar.
Mustafa Kemal’in hayatı boyunca tarihten edebiyata, askerlikten sosyolojiye uzanan geniş bir alanda okuduğunu; kitapların altını çizdiğini, kenarlarına notlar düştüğünü ve okudukları üzerine tartıştığını biliyoruz.
Çünkü büyük kararlar yalnızca karar anında oluşmaz. Yıllar boyunca görülenler, yaşananlar, okunanlar ve üzerinde düşünülenler o karar anının arkasında birikir.
Bugün "Çalıkuşu"nun bir nüshasını elimize aldığımızda, onu Büyük Taarruz’dan önce Mustafa Kemal’in de okuduğunu bilmek romana başka bir anlam kazandırıyor. Bir zamanlar aynı sayfalar, tarihimizin en büyük dönüm noktalarından birine doğru ilerleyen günlerde çevrilmişti.
Belki de 30 Ağustos’u anarken yalnızca kazanılan sonuca değil, o sonucu mümkün kılan düşünsel birikime de bakmalıyız. Çünkü zaferler bir sabah ansızın doğmaz. Uzun hazırlıkların, dikkatle verilen kararların, yıllar boyunca biriken düşüncelerin ve en karanlık ihtimallere rağmen korunan inancın sonucunda kazanılır.
Başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, bağımsızlığımız için mücadele eden bütün kahramanlara saygı ve minnetle...
30 Ağustos Zafer Bayramımız kutlu olsun.
Kaynaklar
Atatürk Ansiklopedisi, “Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar”
Atatürk Ansiklopedisi, “Büyük Taarruz”
Yorumlar
Yorum Gönder
Yorum Bırak